Αρχική » ΜΟΥΣΙΚΗ » Το ρεμπέτικο τραγούδι στην Κατοχή

Το ρεμπέτικο τραγούδι στην Κατοχή

Στις 27  Απρίλη 1941 οι Γερμανοί μπαίνουν στην Αθήνα και υψώνεται ο αγκυλωτός σταυρός(σβάστικα)  στην Ακρόπολη. Αρχίζει η περίοδος της  Κατοχής.Τα γερμανικά στρατόπεδα κατοχής αρχίζουν να τυπώνουν αφειδώς το λεγόμενο «κατοχικό μάρκο», ένα νόμισμα ουσιαστικά  χωρίς αντίκρισμα. Μ’ αυτό ξεκοκκαλίζονται, μέσα σε λίγες εβδομάδες, όλα τα τρόφιμα της χώρας μας. Το φθινόπωρο του 1941 και κυρίως ο χειμώνας 1941 – 42,  έχει χαρακτηριστεί  σαν η περίοδος της μεγάλης πείνας του ελληνικού λαού. Τα τρόφιμα είναι πια δυσεύρετα στην πρωτεύουσα. Οι πιο πεινασμένοι πεθαίνουν από την εξάντληση,  εκεί που  περπατούν  στο δρόμο και οι περαστικοί προσπερνούν βιαστικά, συνηθισμένοι πια στο φρικαλέο αυτό καθημερινό θέαμα.
Περισσότερο απ’ όλους, βέβαια, υποφέρουν από την πείνα τα παιδιά. Σκελετωμένα και πρησμένα από την αβιταμίνωση, ψάχνουν απελπισμένα στα σκουπίδια να βρουν κάτι φαγώσιμο. Πολλοί βρίσκουν την ευκαιρία να πλουτίσουν σε βάρος των δυστυχισμένων συνανθρώπων τους και  επιδίδονται αισχροκερδώντας σε μαύρη αγορά- οι λεγόμενοι μαυραγορίτες και λαδάδες.
Τότε εμφανίζονται και οι ριψοκίνδυνοι και θαρραλέοι σαλταδόροι*, οι κλέφτες της Κατοχής. Στερημένοι και πεινασμένοι, με τόλμη και γρηγοράδα και οργανωμένοι σε ομάδες, πηδόυσαν πάνω  στα γερμανικά και ιταλικά καμιόνια και πετούσαν ό,τι πράγματα βρίσκανε στην καρότσα των αυτοκινήτων ( σε προκαθορισμένα σημεία της διαδρομής)  τα οποία τα μάζευαν οι σύντροφοί τους. Έπαιζαν τη ζωή τους κορώνα – γράμματα από απόλυτη ανάγκη, αρπάζοντας αγαθά από τους κατακτητές, επιδιδόμενοι σε μια μορφή βίαιης, αλλά δικαιότερης ανακατανομής, τροφίμων κυρίως.

Τότε ΄κάνει την εμφάνισή του στο προσκήνιο και το πολιτικό  τραγούδι το οποίο  στη διάρκεια της Κατοχής,  βεβαίως  δεν εγγραφόταν σε δίσκους, αλλά τραγουδιόταν κρυφά και συνωμοτικά, σε μέρη που δεν είχε κατακτητές ή πληροφοριοδότες-προδότες. Για το λόγο αυτό και είχε αμεσότητα στην έκφραση, δεν είχε καθόλου  λογοκρισία,  αλληγορίες και μεταμφίεση. Ένας  άλλος επίσης σοβαρός παράγοντας που ευνοούσε την άμεση έκφρασή του ήταν και η άγνοια της ελληνικής γλώσσας από τους κατακτητές, σε αντίθεση με την εποχή του Εμφυλίου Πολέμου, όπου  υπήρχε αυστηρότατη λογοκρισία διότι αυτά έμελλε να  γραμμοφωνηθούν και να κυκλοφορήσουν.

Κυρίαρχη μορφή λαϊκού δημιουργού, αυτής της περιόδου, είναι αναμφίβολα ο Μιχάλης Γενίτσαρης.

1.  ΚΑΤΟΧΗ, 1941 [ΓΑΒΡΙΗΛ ΜΑΡΙΝΑΚΗ] (Γραμμένο στις 4/5/1942).

«Κατοχή ’41, τα παιδάκια τα καημένα,
τρεμουλιάζουν μεσ’ τους δρόμους, νηστικά και τρομαγμένα.

Όλα τους σκελετωμένα, πεινασμένα και πρησμένα,
απ’ τα σπίτια τους τα παίρναν και τα στοίβαζαν στα τρένα.

Στο Νταχάου τα πηγαίναν και τα κάνανε σαπούνι
και τα πιάτα τους έπλεναν, όταν τρώγανε οι Ούνοι».

Ο δημιουργός  του αποτυπώνει την ατμόσφαιρα και την πείνα του πρώτου κατοχικού χρόνου. Η δυστυχία των παιδιών και η σκληρότητα των Γερμανών-Ούνων έρχονται σε δραματική αντίθεση μέσα από τους συνταρακτικούς στίχους του τραγουδιού.  Ο Μαρινάκης, στην τελευταία του στροφή, αναφέρεται στα Εβραιόπουλα της Ελλάδας, που τα μάζευαν οι Ναζί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και τα έστελναν ομαδικά στους θαλάμους αερίων, στους φούρνους, κι από ‘κει για σαπούνι.Το συγκεκριμένο τραγούδι είναι (μάλλον είναι ανέκδοτο).

2.*

ΘΑ ΣΑΛΤΑΡΩ) [Μ. ΓΕΝΙΤΣΑΡΗ] (Στίχοι – σύνθεση του 1942).

«Ζηλεύουνε δεν θέλουνε ντυμένο να με δούνε
μπατήρη θέλουν να με δουν για να φχαριστηθούνε.

Θα σαλτάρω, θα σαλτάρω,
τη ρεζέρβα να τους πάρω.

Μα ‘γω πάντα βολεύομαι γιατί τήνε σαλτάρω
σε καν’ αμάξι Γερμανού και πάντα τη ρεφάρω. ….

Υπάρχουν και μερικές παραλλαγές των βασικών στίχων του τραγουδιού:

«Απάνω που ξεβίδωνε την έβδομη τη βίδα,
του ρίξανε οι Ιταλοί με μία αραβίδα.

Απάνω που ξεβίδωνε την τέταρτη ρεζέρβα,
οι Γερμανοί στα σπλάχνα του τού ρίξανε μια σφαίρα.

Θα σαλτάρω, θα σαλτάρω,
στο γερμανικό το κάρο
και θα πάρω κουραμάνα,
για να φάει παιδί και μάνα».

3. ΣΑΛΤΑΔΟΡΟΙ [ΓΙΩΡΓΟΥ ΘΕΟΛΟΓΙΤΗ-ΚΑΤΣΑΡΟΥ – Μ. ΓΕΝΙΤΣΑΡΗ] (Γ. Κατσαρός – άγνωστη τραγουδίστρια) (1945).

«Δεν τη φοβάμαι τη στενή, το ξύλο, την κουμπούρα, βρε
εκείνο που φοβήθηκα είν’ η κομαντατούρα…

4. ΚΑΤΟΧΗ ΣΤΗΝ ΤΡΟΥΜΠΑ  (ΓΙΩΡΓΟΥ ΜΗΤΣΑΚΗ)

5. ΕΠΙΔΡΟΜΗ ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ [Μ. ΓΕΝΙΤΣΑΡΗ] (Στίχοι – σύνθεση του 1944).

6.ΣΤΕΛΙΟΣ ΚΑΡΔΑΡΑΣ [Μ. ΓΕΝΙΤΣΑΡΗ] (Στίχοι – σύνθεση του 1944).

7.ΟΙ ΛΑΔΑΔΕΣ [Μ. ΓΕΝΙΤΣΑΡΗ] (Στίχοι – σύνθεση της Κατοχής).

«Όσοι πουλάνε ακριβά, οι παλιομασκαράδες,
θα τους κρεμάσουνε κι αυτούς, όπως τους δυο λαδάδες.

Που τους κρέμασαν και τους δυο ψηλά σε μια κολόνα
κι όσοι πέρναγαν από κει τους έφτυναν το πτώμα.

Προσέχτε οι υπόλοιποι, μην το περνάτ’ αστεία,
γιατί θα σας κρεμάσουνε στην ίδια την πλατεία».

8. ΟΙ ΜΑΥΡΑΓΟΡΙΤΕΣ [Μ. ΓΕΝΙΤΣΑΡΗ] (Στίχοι – σύνθεση του 1941).

… Ακόμα κι οι γυναίκες τους τη μαύρη κυνηγάνε,
τσάντες τσουβάλια κουβαλούν κανέναν δεν ψηφάνε.

Μέρα και νύχτα τριγυρνούν στους δρόμους σαν κοράκια,
πελάτες ψάχνουν για να βρουν να γδάρουνε κορμάκια.

Πουλήσαμε τα σπίτια μας και τα υπάρχοντά μας,
για δυό ελιές κι ένα ψωμί να φάνε τα παιδιά μας».

9. ΣΤΗ ΦΥΛΑΚΗ ΘΑ ΛΥΩΣΩ [Μ. ΓΕΝΙΤΣΑΡΗ] (Στίχοι – σύνθεση του 1941).

10.  ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΤΟΝΟΥΣ ΣΙΔΕΡΑ [Γ. ΜΑΡΙΝΑΚΗ] (Γραμμένο τον Απρίλη του 1941).

Το τραγούδι αναφέρεται στους γερμανικούς βομβαρδισμούς του Πειραιά και μάλλον είναι αμελοποίητο και βέβαια ανέκδοτο.

11. ΤΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ ΤΟ ΓΑΪΔΟΥΡΙ [ΜΠΑΓΙΑΝΤΕΡΑ] (Μήτσος Γκόγκος – Στέλιος Χρυσίνης) (1946, HMV AO 2729) (Στίχοι – σύνθεση της Κατοχής).

*Το τραγούδι γράφτηκε για τη μεγάλη πείνα της Κατοχής.

12.ΧΑΪΔΑΡΙ [Μ. ΒΑΜΒΑΚΑΡΗ] (Στίχοι – σύνθεση του 1943).

13.ΑΙΩΝΕΣ ΠΕΡΑΣΑΝ [Β. ΤΣΙΤΣΑΝΗ] (Εμβατήριο του 1944, αγραμμοφώνητο).                                                          

Με το εμβατήριό του ο Τσιτσάνης αναθεματίζει τις δυο τυραννίες που γνώρισε πρόσφατα (τότε) η Ελλάδα και καλωσόριζε την ελευθερία που -όπως πίστευε- θα ερχόταν. Ο δημιουργός εξομοιώνει τη δικτακτορία του Μεταξά, στην οποία αναφέρεται ρητά, με τη Γερμανική Κατοχή, την οποία υπονοεί και χρησιμοποιεί έναν κώδικα σκοταδιού και φωτός, πολύ διαδεδομένο μεταξύ του λαού, με εκφράσεις όπως: «τα σκοτάδια της σκλαβιάς» και «το γλυκοχάραμα της λευτεριάς».Στο τραγούδι τα σκοτάδια, που σημαίνουν τη σκλαβιά, είναι τόσο πηχτά κι αδιαπέραστα, όσο εκείνα του θανάτου και του Άδη, και τόσο αβάσταχτα, που η κάθε μικρότερη μονάδα χρόνου φαίνεται σαν αιώνας στη συνείδηση του καταπιεσμένου Έλληνα.  Αφού το σκοτάδι σημαίνει σκλαβιά, το φως σημαίνει ελευθερία. Φως της αυγής -ελευθερία, που διαδέχεται τη νύχτα της σκλαβιάς.

14.  ΜΠΛΟΚΟΣ – ΒΓΗΚΑΝΕ ΝΩΡΙΣ Τ’ ΑΣΤΕΡΙΑ [Β. ΤΣΙΤΣΑΝΗ] (Στίχοι – σύνθεση της Κατοχής).

15. Ο ΜΠΛΟΚΟΣ ΤΗΣ ΚΟΚΚΙΝΙΑΣ [ΝΙΚΟΥ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ ή ΤΟΥΝΤΑ].

«Ένα γλυκό ξημέρωμα, βαράγαν οι τσολιάδες,
τα σπίτια μας μπλοκάρανε με τους Γερμαναράδες.

Πρωΐ – πρωΐ πηγαίναμε όλοι στη δουλειά μας
και οι τσολιάδες φώναζαν, βουρ! Για την Κοκκινιά μας.

Στο δρόμο που μας πήγαιναν προς την Οσία Ξένη,
απ’ τη γωνιά που πρόβαλα, βλέπω δυο σκοτωμένοι.

Ε, ρε παιδιά, τι να σας πω, ράγισε η καρδιά μου
κι από τα δόλια μάτια μου τρέχαν τα δάκρυά μου.

Ένα πρωΐ ξημέρωμα, δεκαεφτά Αυγούστου,
οι Γερμανοί μας σκότωσαν, έτσι για χάρη γούστου».

16.ΜΑΤΣΑΚΙΑ ΠΕΝΤΟΧΙΛΙΑΡΑ [Μ. ΒΑΜΒΑΚΑΡΗ] (Μ. Βαμβακάρης – Α. Χατζηχρήστος) (1947, ODEON GA 7374) (Γράφτηκε στην Κατοχή).

Την εποχή εκείνη, το τραγούδι είχε και τις παρακάτω παραλλαγές:

«Στο ράφτη μπαίνεις να ντυθείς, σου φεύγει το κεφάλι,
και θες εκατομμύρια να ράψεις το τσουβάλι.

Σου φεύγει το πατούμενο και πας να βάλεις σόλα
και ο τσαγκάρης σού ζητά να σου τα πάρει όλα.

Γίνεσαι κλέφτης και φονιάς, γίνεσ’ απατεώνας,
γιατ’ έτσι μας κατήντησε ο εικοστός αιώνας.

Κόλαση έγινε σωστή η σημερινή η πιάτσα,
όπου σταθείς κι όπου βρεθείς, πρέπει να τα ‘χεις μάτσα».

( το πατούμενο = το παπούτσι).

17.Η ΚΟΚΚΙΝΙΑ [ΣΑΡΑΝΤΗ ΚΟΤΟΜΑΤΗ]

ΣΑΝ ΤΗΣ ΟΡΦΑΝΕΙΑΣ ΤΟΝ ΚΑΫΜΟ [ΣΤΡΑΤΟΥ ΠΑΓΙΟΥΜΤΖΗ: Στίχοι – Σύνθεση] (Στράτος Παγιουμτζής) (1/6/1947) (HMV AO 2749).

– Σημειώσεις:
1. Πρόκειται για μελαγχολικό ρεμπέτικο, που θεματολογικά αναφέρεται στο ιδιαίτερα ευαίσθητο και οδυνηρό κοινωνικό πρόβλημα της ορφάνειας.. Το πρόβλημα αυτό, με το τέλος του Β! Παγκοσμίου Πολέμου, εντάθηκε ακόμα περισσότερο και έλαβε τεράστιες διαστάσεις με το θάνατο εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων εξ’ αιτίας της πείνας, στα μαύρα χρόνια της γερμανικής κατοχής. Και τέλος, κορυφώθηκε με τα άτυχα θύματα που άφησε πίσω του ο  Εμφύλιος Πόλεμος.

18. ΕΛ ΝΤΑΜΠΑ (ΒΑΡΚΑ ΓΙΑΛΟ) [ΑΝΩΝΥΜΟΥ – Β. ΤΣΙΤΣΑΝΗ] (Κατοχικό).

 

19. ΣΥΝΝΕΦΙΑΣΜΕΝΗ ΚΥΡΙΑΚΗ [ΑΛΕΚΟΥ ΓΚΟΥΒΕΡΗ – Β. ΤΣΙΤΣΑΝΗ] (Πρ. Τσαουσάκης – Σ. Μπέλλου) (13/9/1948, HMV AO 2834).

 

* Γράφτηκε και συνετέθη στη Θεσσαλονίκη, στην Κατοχή. Φωνογραφήθηκε το 1948.Παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον η ιστορία της «Συννεφιασμένης Κυριακής», όπως την αφηγείται ο ίδιος ο Β. Τσιτσάνης: “Κατά την περίοδο της κατοχής, στη Θεσσαλονίκη, εμπνεύσθηκα και τη «Συννεφιασμένη Κυριακή». Και μου έδωσε την αφορμή ένα από τα τραγικά περιστατικά που συνέβαιναν τότε στον τόπο μας, με την πείνα, τη δυστυχία, το φόβο, την καταπίεση, τις συλλήψεις, τις εκτελέσεις. Το κλίμα που μου ενέπνευσε τους στίχους, μου ενέπνευσε και τη μελωδία. Βγήκε μέσα από τη «Συννεφιά» της κατοχής, από την απελπισία που μας έδερνε όλους μας -τότε που όλα τα ‘σκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά. Ήθελα να φωνάξω για τη μαύρη απελπισία, αλλά συγχρόνως και για την υπαρηφάνεια του λαού μας που δε σηκώνει χαλινάρι και σκλαβιά. Η «Συννεφιασμένη Κυριακή» δεν είναι μόνο ένα περιστατικό της κατοχής, αλλά κλείνει μέσα της όλη την τραγική εκείνη περίοδο. Ό,τι είχα μέσα μου και ό,τι έκρυβα από τα θλιβερά γεγονότα που ζούσα, τα είπα με το τραγούδι μου αυτό. Το είχα έτοιμο από τότε, με αρχικό τίτλο «Ματωμένη Κυριακή», διότι εκείνη τη βαριά χειμωνιάτικη νύχτα μιας Κυριακής, είδα με τα μάτια μου το θάνατο ενός παλικαριού. Μάτωσε η καρδιά μου και εγώ με τη σειρά μου μάτωσα το τραγούδι. Το γραμμοφώνησα το 1948, αφού βασανίστηκα περίπου ένα χρόνο, επειδή μια λέξη έλειπε από το κουπλέ. Αισθάνθηκα, και δεν το κρύβω, μια ιδιαίτερη υπερηφάνεια που αμέσως κατέκτησε τον κόσμο. Η εξάπλωσή του από τη μια άκρη μέχρι την άλλη, με γέμισε πίστη και αισιοδοξία, αλλά και υπέρμετρες ευθύνες για την πορεία μου στο χώρο της λαϊκής μουσικής”.

20. ΚΑΤΟΧΗ ΣΤΗΝ ΤΡΟΥΜΠΑ  ( Μιχαλόπουλος)

http://k005.kiwi6.com/hotlink/p44v46hq11/katoxi_stin_troumpa-mixalopoulos.mp3%5D

 

*O σαλταδόρος  (ουσιαστικό)

Ετυμολογικά προέρχεται  από τη βενετσιάνικη λέξη  saltadore.
Aυτός που σαλτάρει, που πηδά αστραπιαία πάνω σε όχημα και αρπάζει κάτι
/   ο ικανός για σάλτο, για πήδημα.

Στις «μνήμες κατοχής» των γονιών, ένα από τα κεντρικά πρόσωπα ήταν ο σαλταδόρος. Mε ευελιξία αίλουρου, πηδούσε στα καμιόνια, που μετέφεραν τρόφιμα και πετούσε στο δρόμο κουραμάνες για τους Aθηναίους που λιμοκτονούσαν. Tα παιδιά αυτά,  έπαιζαν τη ζωή τους κορόνα–γράμματα και πολλά ξεψύχησαν από βόλι Γερμανών.

O σαλταδόρος ήταν το ακριβώς αντίθετο του μαυραγορίτη αλλά στη συνέχεια οι δεύτεροι,  ευδοκίμησαν κοινωνικά.

Advertisements

12 thoughts on “Το ρεμπέτικο τραγούδι στην Κατοχή

  1. Οι εικόνες και μόνον από τα βίντεο, φτάνουν..
    Βγάζουν πόνο οι στίχοι της εποχής..

  2. Πολύ ωραίο αφιέρωμα (απ΄αυτά που μ’ αρέσουν).
    Να σου δώσω να προσθέσεις στο ποστ το «Κατοχή στην Τρούμπα»
    Είναι από τον δίσκο «ΤΑ ΣΑΪΝΙΑ» του Π. Μιχαλόπουλου με τραγούδια του Γ.Μητσάκη (1976)
    Πρόσθεσε στο ποστ σου το παρακάτω.
    [audio http://k005.kiwi6.com/hotlink/p44v46hq11/katoxi_stin_troumpa-mixalopoulos.mp3%5D
    Δεν είναι βέβαια youtube,είναι σε mp3.
    Aν θέλεις ολόκληρο το δίσκο, τον κατεβάζεις από εδώ:
    http://www.mediafire.com/?pfa8n75a209ralp

  3. Πολύ μου άρεσε το αφιέρωμα…μπράβο…
    Αυτά που διάβασα και άκουσα μου θύμισαν τον πατέρα μου και τις ιστορίες για την
    Κατοχή που μου διηγούνταν όντας ο ίδιος παιδί της Κατοχής…
    Λάτρευε το ρεμπέτικο και μου μετέδωσε την αγάπη του αυτή από πιτσιρίκι…
    Καλό βράδυ να έχεις και σε ευχαριστώ 🙂

    • Xαιρομαι Lefti! Τα ρεμπετικα της εποχής δείχνουν ολη την ιστορία μας.. και είναι κομμάτια που πολλοί δεν τα έχουν ακούσει ποτέ τους .Μεσα από αυτά εκφράζονται οι καυμοί , τα γεγονότα, τα προβληματα του λαού μας ε.ιτε με σαρκαστικους στιχους είτε με λόγια επαναστατημένα ή και με με πονεμενες φρασεις..
      Να είσια καλά και εσυ και σε ευχαριστώ για τον καλο σου λόγο. 😀

  4. Μιχαλης Γενιτσαρης,ενας απο τους μεγαλυτερους της Ελληνικης μουσικης σκηνης.Η μετεπειτα αστικη πολιτικη ταξη φροντισε να μεινει στην αφανεια…

  5. ! Someone?!!!! Πως σε αφησε η wp να σχολιασεις σαν ανωνυμος? Ακομα και αν το σχολιο σου ειναι άπο ανώδυνο εως και υπέροχο , αυτη ειναι η τελευταια φορα που το αφηνω να περασει το φιλτρο .. Συγνωμη αλλα ειναι θεμα αρχης να μην αφηνω να βγαινουν στον αερα σχολια ανωνυμων .. Για αυτο τον λόγο Please identify yourself!

Δακτυλικά αποτυπώματα...

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s